{"id":1124,"date":"2022-06-25T05:00:00","date_gmt":"2022-06-25T04:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.monakotik.com\/?p=1124"},"modified":"2026-03-17T05:31:24","modified_gmt":"2026-03-17T04:31:24","slug":"henrike-iii-errege-onaren-nafarroako-liberak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.monakotik.com\/es\/2022\/06\/25\/henrike-iii-errege-onaren-nafarroako-liberak\/","title":{"rendered":"Henrike III. Errege Onaren Nafarroako Liberak"},"content":{"rendered":"

Euskal txanpongintzari eskeinitako blog honetan ez dugu oraindik Henrike III.ari buruz hitz egin. Gaurkoan, Henrikeren txapongintzari buruz hitz egingo dugu, edo hobe esanda haren txanpongintzaren garai motz bati buruz.<\/p>\n

Bada Henrike-ren bizitzari buruz zer hitz eginik; 1572tik 1589-ra Nafarroako errege izan ondoren, urte honetatik aurrera Frantzia eta Nafarroako errege izatera pasa zen. Baina higanota izanik, gatazkaz gatazka eta hitzarmenez hitzarmen irabazi behar izan zuen Frantziako koroa.<\/p>\n

Ez zen errege makala izan, frantsesek oraindik \u201cLe bon roi Henri\u201d deitzen diotela kontutan hartuta. Harek esan omen zuen (hau egiaztatua ez dagoen arren) \u201cParisek ongi merezi du meza bat\u201d esaldiarengatik pasa da historiara, baina niretzat, ondorengo xede politiko honek erakusten digu Henrikeren arima: \u201cFrantses orok, igandeetan oilasko bat gozatu dezala bere kazolan\u201d. Ez diet errege ugariri horrelakorik entzun.<\/p>\n

Gaurkoan, Henrike III.aren Nafarroako liberei buruz hitz egingo dugu. Bibliografia eta aurkibide guztietan franko izena jasotzen dute txanpon hauek, hau bait zen Frantziako erresuman jasotzen zuten izendapena. Baina Nafarroako erresuma ttipian, txanpon hauek Nafarroako liberaren izena zuten.<\/p>\n

Frantziako Henrike III. erregeak (1574-1589), 1575eko maiatzaren 31ko ordenantzaren bidez, zilarrezko franko deritzogun txanpon berri bat sortu zuen. Txanpon honek hogei sueldotako balioa zuen, eta hogei sueldok libera bat osatzen zutenez, hortik zetorkion Nafarroako libera izena. Agindu berberean, urrezko ezkutuaren balioa hirurogei sueldotan ezarri zuen (hiru libera).<\/p>\n

Frantziako hogei sueldotako txanpon berriak, oraindik ere jendeak gogoan zuen erdi aroko urrezko frankoaren balio berbera zuen, eta horregatik FRANC d’ARGENT (zilarrezko franko) izena eman zitzaion.<\/p>\n

<\/p>\n

Baiona-ko txanponetxean 1578. urtean landutako zilarrezko Frankoa \u2013 14,05gr \u2013 34mm diametroa<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.III.D.G.FRAN.ET.POL.REX.L. 1578 (O Izkia C Izkiaren Barnean)<\/p>\n

Ifrentzua: SIT.NOMEN.DOMINI.BENEDICTVM.(Arrosa)(Aingura)<\/p>\n

Arrosa \u2013 Bertrand de la Lande Txanponetxeburua (1573-1582)<\/p>\n

O Izkia C Izkiaren Barnean – Arnault de Carriere, grabatzaile eta entsegatzailea (1568-1590)<\/p>\n

INUMIS, MAIL BID SALE 14, LOT 646\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong>25.03.2011<\/p>\n

Zilarrezko frankoak 833 milesimatako zilar edukia zuen, eta 14,188 gramotako pisu nominala. Hasiera batean, hamarkada ugaritan zehar Frantziako erresuman landutako frantziar testoiak ordezkatu zituen. Espainiar Herbereetatik etorritako taler erdi txanponen birlangintza erraza ahalbidetzen zuen, zilar zilegitasunean parekatuak bait ziren (pisuan berriz hiru bat gramo gutxiago zituen).<\/p>\n

<\/p>\n

Anberes-ko txanponetxean 1563. urtean landutako zilarrezko talero erdia \u2013 16,68gr inguru \u2013 833 milesima zilar<\/p>\n

Aurkia: PHS.D.G.HISP Z REX.DVX.BRAB. 15(Eskua)63<\/p>\n

Ifrentzua: DOMINVS.MIHI.ADIVTOR.<\/p>\n

Zilarrezko frankoak urrezko ezkutuaren herenaren balioa zuen, franko erdiak seirenarena, eta franko laurdenak hamabirenarena.<\/p>\n

Geroxeago, 1578. urtetik aurrera onartu ziren zilarrezko ezkutu laurdenek, 917 milesimetako zilegitasuna eta 9,712 gramotako pisu nominala zuten. Hauek hegoaldeko Espainietako erresumetatik sartutako zilar txanponen lanketa errazten zuten eta era berean, aurreko testoien pisu eta zilegitasun antzekoak zituzten.<\/p>\n

Ondorioz, zilarrezko ezkutu laurdenek askoz ere arrakasta handiagoa izan zuten. Jendea ez zen zilarrezko frankoetara ohitu, txanponen muxarraketa etengabeko arazoa suertatu zen eta 1586.ko urriak 13aren agindu batek frankoen lanketa debekatu zuen. Franko erdien eta laurdenen lanketa alabaina, 1642. urteraino luzatu zen (baina ez Behe-Nafarroa edo Biarnon).<\/p>\n

Aitonaren garaietatik, Henrike-ren nafar eta biarnotar erresumaren zilar eta urrezko txanpongintza Frantziar erresumaren aleekin parekatua zegoen. Horrenbestez, Henrike bera zilarrezko frankoak edo hobe esanda, Biarnoko liberak lantzen hasi zen 1578. urtean, Morlaas eta Pau-ko txanponetxeetan. Donapaleuko txanponetxea berriz 1579. urtean berrireki zen eta lehenengo langintza moduan, Nafarroako liberak lantzeari ekin zion.<\/p>\n

Libera ale hauek erabat maite ditut, biziki eder eta liluragarriak dira; 34 eta 37mm arteko diametroa izan ohi dute, eta pisuari dagokionez, hamalau gramoren azpitik izan ohi dira; kasu batzuetan, ikusiko dugunez, muxarraketa nabaria agertzen dute eta hamabi gramotik beherako aleak aurki daitezke.<\/p>\n

Libera erdiko aleak ere landu ziren, kasu honetan zazpi gramoren azpitik izan ohi dira eta 27 eta 31 mm arteko diametroa izan ohi dute. Landutako libera erdien kopurua, libera osoena baina askoz ere txikiagoa izan zela uste da. Tamalez, iritsi zaizkigun txanpongintza kontuek urtero landutako libera eta libera erdi kopuru bateratua baino ez digute azaltzen, mota bakoitzari dagokion kopuru banandua adierazi gabe.<\/p>\n

Donapaleuko txanponetxean landutako libera eta libera erdi kopuru baternatuak honako hauek izan ziren:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\u00a0<\/td>\nLandutako libera eta libera erdi kopurua – Donapaleu<\/td>\n<\/tr>\n
1578<\/td>\n–<\/td>\n<\/tr>\n
1579<\/td>\n3.139<\/td>\n<\/tr>\n
1580<\/td>\n32.017<\/td>\n<\/tr>\n
1581<\/td>\n45.980<\/td>\n<\/tr>\n
1582<\/td>\n128.510<\/td>\n<\/tr>\n
1583<\/td>\n94.875<\/td>\n<\/tr>\n
1584<\/td>\n45.802<\/td>\n<\/tr>\n
1585<\/td>\n–<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

1579 eta 1584 urteen artean Donapaleuko txanponetxean landutako libera eta libera erdi kopurua<\/p>\n

Pau eta Morlaaseko txanponetxeetan Biarnoko liberen lanketa 1578. urtean hasi zen arren, Donapeleuko txanponetxea itxirik zen Karlos II. erregearen azken aginte urteetatik (XIV. mende bukaera). Pau eta Morlaasen buru ziren Jerond Le Normand eta Auger de la Garde txanponetxeburuek, beste sei urtetako kontratua lortu zuten 1579. urtearen irailak 1.ean. Kontratuaren baldintzen artean, ordaindu beharreko diru sariaren ondorean, Donapaleuko txanponetxea berreraikitzeko eta berriztatzeko konpromezua hartu zuten.<\/p>\n

Konpromezua laster bete zuten, 1579. urtea bukatu zenerako 3.139 Nafarroako libera landu bait zituzten Donapaleun. Horrenbestez, eta berrehun bat urtetako etenaren ondoren, Donapaleuko txanponetxearen garairik emankorrenari hasiera eman zioten. Hurrengo 93 urteren epean, 1672. urtean itxi zuten arte, milloika txanpon irten ziren Donapaleutik, mailuz landuak lehenbizik, arik eta 1652. urtean bolantezko prentsa eraiki zen arte. Donapaleuko txanponetxeari buruz gehiago jakin nahi izan ezkero link<\/a>.<\/p>\n

Baina Jerond eta Auger laster zendu ziren eta 1580. urte amaierarako, Roger de Vergez txanponetxeburua dugu buru Donapaleun. Bera izango da gaur ikusiko ditugun gainontzeko libera aleen langintzaren burua. Tamalez, grabatzaileari dagokionez, ez dugu urte hauetan Donapaleuko txanponetxean lanean ibili zen grabatzile artisuaren izenik.<\/p>\n

Jerond Le Normand-ek ezkurraren ezaugarria erabiltzen zuen. Berez grabatzailea zen, Pierre Nyert eta Auger de la Garde txanponetxeburuekin lan egin zuen testoien lanketan, baina Nyert-en heriotzaren ondoren eta liberen lanketaren hasierarekin bat, Pau-ko txanponetxearen zuzendaritza hartu zuela esango nuke.<\/p>\n

Ezkurraren ezaugarria azaltzen du ondorengo ale zoragarri honek, Pariseko medaila kabinetean gordetzen den ale bakar honek. Ziur aski, Donapaleuko txanpondegi berrian, Jerond-en zuzendaritzapean egindako lehen entsegu murritzetako bat izan zen:<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Pariseko Medaila Kabinetean – Frantziako Biblioteka Nazionalean gordetako Nafarroako libera entsegua \u2013 Ale bakar bat da ezaguna \u2013 14.12gr 35gr – Ezkurra Jerond Le Normand-en ezaugarria da, eta txanponaren itxura irregularrak Donapaleun mailuz landutako lehen aleetako bat adierazi lezake<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II.D.G.REX.NAVARRE. 1579<\/span> (Ezkurra 9 Izkiaren azpian)<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.QVD<\/span>.SVM.<\/p>\n

Ondorengo beste entsegu honen ale ezagun bakarrak, Donapaleun geroxeago erabiliko den diseinu berbera ageri du, baina kasu honetan Pau-ko errota lantegian egina dirudi, DB ezaugarriak (Dominus Bearni) eta Biarnoko behiak argi erakusten dutenez. Diseinu hau ez zen Biarnoko lantegietan ezarri, aitzitik, Donapaleun landutako txanponetan aurkitu zuen lekua.<\/p>\n

\"Henri<\/p>\n

1579. urtean Pau-ko errota txanponetxean landutako libera entsegua \u2013 Entsegu honen diseinua Nafarroako libera eta libera erdietan aurkitzen denaren oinarria da<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II.D.G.REX.NAVARRE.D.B<\/span> (Biarnoko Behia Bustoaren azpian)<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.QVD<\/span>.SVM.1579<\/p>\n

Diseinu honen ifrentzuan ageri den armarriaren osagarri guztiak honako 1582. urteko libera batean antzeman ditzazkegu:<\/p>\n

<\/p>\n

Nafarroako libera eta libera erdietan azaltzen den armarriaren osagaiak<\/p>\n

Nafarroako liberen azterketa egin ondoren, lehenik eta behin esan beharra dut, Morlaas edo Pau-ko txanponetxeetan egindako Biarnoko liberekin gonbaratu ezkero, Donapaleuko txanponetxeak ardatz estilistiko sendoagoak aurkezten dituela. Honako hau nabarmendu dezakegu:<\/p>\n