{"id":1158,"date":"2022-07-22T05:00:00","date_gmt":"2022-07-22T04:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.monakotik.com\/?p=1158"},"modified":"2023-10-28T21:49:07","modified_gmt":"2023-10-28T20:49:07","slug":"1589-hiru-erregeen-urtea","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.monakotik.com\/es\/2022\/07\/22\/1589-hiru-erregeen-urtea\/","title":{"rendered":"1589, el a\u00f1o de los Tres Reyes Magos"},"content":{"rendered":"

Henrike III.aren Nafarroako liberei<\/a> eskeinitako atalean ikusi genuenez, 1584. urtea Nafarroako liberen azken lanketa urtea izan zen. Era berean, urte berbera izan zen Donapaleun landutako ezkutu laurdenen lehen lanketa urtea; libera eta libera erdien lanketa amaitzen zen garaiean, ezkutu laurdenen lanketa hasi zuen Donapaleuko txanponetxeak.<\/p>\n

Frantziako Henrike III.a erregearen 1577. urteko azaroak 28-ko aginduaren bidez sortu ziren zilarrezko ezkutu laurdenak. Atal hartan ikusi genuenez, ezkutu laurdenek 15 sueldotako balioa zuten, urrezko ezkutu txanponaren laurdena edo ordurarte erabilitako libera kontu unitatearen \u00be alegia (nahiz eta Frantzian, ezkutuen ordez liberetan kontatzea galerazia egon lehen urte hauetan). Zilarrezko liberekin gonbaratu ezkero, pisu gutxiago izan arren zilar garbitasun handiagoa zuten eta espainiar erresumetatik ekarritako zilarraren lanketa erraza ahalbidetzen zutenez, erabat arrakastatxuak suertatu ziren.<\/p>\n

917 milesimetako zilegitasun eta 9,712 gramotako pisu nominala zuten ale hauek mailu bidez landu ziren Donapaleun 1652. urteraino. Ondorioz, 68 urtetan zehar (urte guzti hauetako bakoitzean ezkutu laurdenak landu ez baziren ere), zilarrezko txanpon ale mailukatu eder hauen sortzailea izan zen Donapaleuko txanponetxea, bolantezko prentsari bidea eman zion azkenetarikoa.<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1584. urtean landutako zilarrezko Nafarroako Libera \u2013 13,69gr, 34mm Diametroa \u2013 Cgb Enkantetxea \u2013 Busto handia<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE<\/span>. (Lau ostotako Lorea) Nafarroako Armarria<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1584<\/span> – Lirioa eta C hizki edo ilargia<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1584. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 9,31gr, 30mm Diametroa \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE<\/span>.<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1584<\/span> Lirioa eta C hizki edo ilargia<\/span><\/p>\n

Ezkutu laurden hauek, Frantziako azken Valois-tar errege txanponen iruditegia erabat eraldatu zuten, non lehenagoko aletean, erregearen irudia aurkian erakutsi ohi zen. Ezkutu laurdenek, errege irudi hau lirio loreez inguratutako gurutze batez ordezkatu zuten. Ifrentzuan berriz eta Nafarroko txanponen kasuan behintzat, liberen armarri anitz eta konplexuaren ordez, Nafarroa eta Borboi etxearen armarri erdibanatua erabili zen. Arteak baino, txanpon ekoizpenak zuen orain lehentasuna, Henrike Frantziako gerrate erlijiozkoetan leporaino bait zebilen.<\/p>\n

Roger de Vergez dugu txanponetxeburu urte hauetan Donapaleun eta hurrengo bost urteetako ezkutu laurdenetan agertzen den R hizkia, ziurrenik ere Roger txanponetxeburuaren ezaugarri dugu. R hizki honen agerrera 1585. urtean eman zen, non R hizkidun eta hizki gabeko aleak aurki ditzazkegun:<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1585. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 9,47gr, 27mm Diametroa \u2013 R Hizkirik gabe<\/span> \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE<\/span>.<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1585 Lirioa (again C hizki edo ilargia?)<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1585. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 R Hizkiduna<\/span><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE<\/span>.<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1585 Lirioa (again C hizki edo ilargia?)<\/span><\/p>\n

Tamalez, ezkutu laurdenen lehenengo bi urteetako lanketa kopuruak baino ez zaizkigu iritsi; Hala ere, erabat ziurtatu dezakegu Henrike III. 1589 urtean Frantziar erresumako Henrike IV. bihurtu zen arte, urtero landu zituela ezkutu laurdenak Donapeleun.<\/p>\n\n\n\n\n\n
\u00a0<\/td>\n\n

Landutako Libera eta libera erdi kopurua<\/p>\n<\/td>\n

\n

Landutako Ezkutu Laurden Kopurua<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1584<\/p>\n<\/td>\n

\n

45802<\/p>\n<\/td>\n

\n

48582<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1585<\/p>\n<\/td>\n

\n

–<\/p>\n<\/td>\n

\n

81904<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

1584 eta 1585 urteetan Donapaleuko txanponetxean landutako libera eta ezkutu laurden kopurua<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1586. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 9,44gr, 29mm Diametroa \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE. R Hizkia<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: GRAT(I)A.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1586 Lirioa eta C hizki edo ilargia<\/span><\/p>\n

Libera eta libera erdiekin ikusitakoaren antzera, ezkutu laurdenekin batera ezkutu zortzirenak ere landu ziren. Ale hauek 4,856 gramotako pisu nominala eta 24-25mm inguruko diametroa zuten, nahiz eta gure egunetaraino iritsitako ale urriak pisu nominal horren azpitik egon. Nik behintzat 1585, 1586 eta 1589. urteetako ezkutu zortzirenak aurkitu ditut, Fran\u00e7oise Dumas ikerleak 1587. urteko aleen ezagutza omen zuen eta ondorioz nahiko litekeena litzateke 1584 eta 1588. urteetan ezkutu zortzirenak ere landu izana. Edonola ere, ezkutu zortziren hauen kopurua oso urria da gaur egun eta hemen ere, urte hauetan landutako zortziren kopurua ezkutu laurdenena baino askoz txikiagoa izan zela esan dezakegu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1585. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Zortzirena \u2013 4,38gr<\/p>\n

Aurkia: HENRI.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE. R Hizkia<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.D.SVM.Q.SVM<\/span>.1585 Lirioa. C hizki edo ilargia<\/span><\/p>\n

Aureo & Calic\u00f3 Auction 396, Lot 3411\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 18.10.2022<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1586. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Zortzirena \u2013 4,50gr<\/p>\n

Aurkia: HENRI.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE. R Hizkia<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.D.SVM.Q.SVM<\/span>.1586 Lirioa. Agian C hizki edo ilargia?<\/span><\/p>\n

ALDE, PUBLIC AUCTION OCTOBER 2015, LOT 1387\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 26.10.2015<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1589. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Zortzirena \u2013 4,49gr<\/p>\n

Aurkia: HENRI.II<\/span>.D.G.REX.NAVARR. R Hizkia<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.D.SVM.Q.SVM<\/span>.1589 Lirioa.<\/span><\/p>\n

Editions V. Gadoury, Spring 2022 Auction, Lot 778\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a012.03.2022<\/p>\n

Donapaleuko txanponetxean landutako ezkutu laurden eta zortzirenek badute beste bereizgarri bat, urte berdinetako Biarnotar edo Frantziar erresumako aleekin gonbaratu ezkero. Donapaleuko txanponek ez dute balioaren ezaugarri ziren IIII edo VIII erromatar zenbakirik. Ezaugarri hauek Henrike Frantziako errege bihurtzean azalduko dira, textuirudi berrien agerpenarekin bat. Gonbaraketa moduan, ikus dezagun Pau-ko errota txanponetxean 1585. urtean landutako ezkutu laurden bat:<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Pau-ko txanponetxean 1585. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 9,51gr 30mm diametroa \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRAE.DB<\/span> Monograma (Dominus Bearnie<\/span>)<\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.Q.D.SVM<\/span>.1585 C hizki edo ilargi erdia<\/span><\/p>\n

Edo Morlaas-eko txanponetxean 1586. urtean landutako beste ale hau:<\/p>\n

<\/p>\n

Morlaas-ko txanponetxean 1586. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRAE.DB (Dominus Bearnie)<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: (Izarra) GRATIA.DEI.SVM.Q.D.SVM.1586<\/span><\/p>\n

Ikus daitekeenez, Biarnotar txanponetxeek textuirudi bateratuak azaltzen dituzte, aurkian NAVARRAE eta DB, Donapaleuko NAVARRE-ren ordez. Ifrentzuan berriz GRATIA DEI SVM QVOD ID<\/span> SVM, Donapeleuko GRATIA DEI SVM ID QVOD<\/span> SVM-ren ordez (historian zehar, aurreko urteetan, Donapaleuko textuirudia izan zen erabilia txanponetxe orotan).<\/p>\n

Nafarroako liberei eskeinitako atalaren ondoren, irakurleren batek galdetu zidan: Henrike III.aren liberei buruz idatzi baduzu nolatan ageri da Henrike II.a libera horietan? Erratu egin al zara?<\/p>\n

Orain arte ikusitako ezkutu laurden hauek Henrike II.aren izena daramate berriro ere , erratu egin al nintzen? Ba ez, ez dut hemengoan behintzat hanka sartzerik egin. Henrikeri III. ordinala zegokion Nafarroako errege bezala, Henrike I (1270-1274) eta Henrike II (1517-1555) bere aitonaren ondoren. Nolatan bada azaltzen da II. ordinala orainarteko txanponetan?<\/p>\n

Ordinal hori Biarnoko jaun moduan zegokion Henrikeri eta Donapaleun landutako txanpon ereduak Biarnoko txanponetxeetatik zetorztenez (gogoratu, Donapaleuko txanponetxea 1579. urtean baino ez zela birrireki), Nafarroako erresuma zaharraren azken lurralde burujabean txanpon textuirudi biarnotarrak sustraitu ziren.<\/p>\n

Egia esan, Nafarroako erregetzaren tituluari erreferentzia egiten zioten einean, Biarnotar txanpon berberei III. ordinala zegokien. Ordinalaren erabilera, Juana erregina zendu ondoren, 1572. urtean, Henrike berberaren lehen txanponetan ezarri zen Biarnon eta ikusi dugunez, hasiera hasieratik Biarnoko ordinala erabili zuten Nafarroako erregetzari erreferentzia egin arren.<\/p>\n

Baina azkenik ere nabarmendu zuten akatsa eta zuzendu zuten haien hutsa:<\/p>\n

<\/p>\n

Morlaas-ko txanponetxean 1588. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena – 9,56gr<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.III<\/span>.D.G.REX.NAVARRAE.DB (Dominus Bearnie)<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: (Izarra) GRATIA.DEI.SVM.Q.D.SVM.1588 (Izarra)<\/span><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Pau-ko txanponetxean 1589. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena – 9,01gr 29mm diametroa \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.III<\/span>.D.G.REX.NAVARRAE.DB (Dominus Bearnie)<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: (Izarra) GRATA.DEI.SVM.Q.D.SVM.1589<\/span> (Izarra)<\/p>\n

Zuzenketa hau ez zen ordea Donapaleura iritsi; Nafarroako lurretan landutako txanponetan, non textuirudietan Biarnoko jaureriaren aipamenaren arrastorik ez zen, Henrike II. Biarnoko jaunaren ordinala baino ez zaigu azaltzen 1588 eta 1589 urteetan:<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1589. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 9,54gr \u2013 Beste ale baten bideoa<\/a><\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.II<\/span>.D.G.REX.NAVARRE. R Hizkia<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1589<\/span> Lirioa eta C hizki edo ilargia<\/span><\/p>\n

Paradoxa da, Biarnoko txanponetxeetan ordinala zuzendu zen bitartean, Nafarroako erresumako txanponetxe bakarrean II. ordinala bere horretan gelditu izana. Agian okerra zuzentzear zeuden, 1589. urteko abuztuak 1.ean praile domingotar batek Frantziako Henrike erregea erahil eta Henrike III. Nafarroako erregea, Henrike IV. Frantziako errege berria bihurtu zenean.<\/p>\n

Henrikek, higamota izanik, bederatzi urtetako gerrate zibila pairatu behar izan zuen Frantziako koroa erabat bermatu aurretik. Baina kontrolpean zituen lurralde eta hiriak berehala hasi ziren txanpon berriak lantzen, Donapaleu hauen artean:<\/p>\n

<\/p>\n

Donapaleu-ko txanponetxean 1589. urtean landutako zilarrezko Ezkutu Laurdena \u2013 8,88gr 30mm diametroa<\/p>\n

Aurkia: HENRICVS.4<\/span>.D.G.FRAN.E.NAVAR.REX. R Hizkia desagertu da<\/span><\/p>\n

Ifrentzua: (B Hizkia) GRATIA.DEI.SVM.ID.Q.SVM.1589 (C hizki edo ilargia)<\/span><\/p>\n

Txanpon berri hauen egitura erabat esanguratsua da.<\/p>\n