{"id":1458,"date":"2023-03-04T22:17:38","date_gmt":"2023-03-04T21:17:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.monakotik.com\/?p=1458"},"modified":"2023-03-05T08:35:43","modified_gmt":"2023-03-05T07:35:43","slug":"baskoniako-dukerriaren-txanponak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.monakotik.com\/es\/2023\/03\/04\/baskoniako-dukerriaren-txanponak\/","title":{"rendered":"Baskoniako Dukerriaren Txanponak"},"content":{"rendered":"

Kirmen Uribek dioen bezala, \u201cZorioneko sentitzen naiz euskalduna naizelako<\/a>. Oztopoak oztopo, eta erasoak eraso, zorte onekoak gara. Euskara lurra planetaren ondarea da, ez soilik euskaldunona. Gure ardura da zaintzea, badugu guk zorte hori, badugu munduari zerbait eskaintzeko, lurra bera izan dadin anitzagoa.\u201d<\/p>\n

Txanpongintza bildumetan gabiltzanok badugu ere ondarea zaintzeko betebeharra. Txanpon hauek badute golpez inprimatutako historia eta artelan zati bat. Mundu horrek badu xarmagarria egiten duen halako zirrara bat. Zertxobait badakizula uste duzunean, berriro ere topatzen dira ezusteko aurkikuntzak, hasieratik ikasi beharreko azterketa berriak.<\/p>\n

Horrelakoa gertatu zait niri ere, bapatean zera ikasi behar izan bait dut: Baskoniako dukerriaren azken bihotz taupadek bere txanpon arrastoa utzi ziguten. Euskal txanponak al dira hauek? Beno, era batean ez, Biarnoko txanponekin ikusitakoaren antzera, ez ziren gaur eguneko euskal lurraldeetan txanpondu, baina gure historiaren egitura esanguratsuenetariko baten azken buruzagiek txanpondu zituzten einean, gure historiaren atal garrantzitsua dira; eta horrez gain, Gipuzkoaren erdi aro garaiaren arrasto urritzetako bat dira. Zeintzuk dira beraz txanpon hauek eta zein da bere kontakizuna?<\/p>\n

Baskoniako dukerria, kasu batzuetan Gaskoigna-ko dukerri bezala ere deritzotena, VII. mende inguruan sortu zuten Frankoek, Garona ibaiaren iparraldeko Akitaniako dukerrian baskoiek egiten zituzten erasoak kontrolpean jartzeko xedearekin. Erromatarren etorreraren garaietan, Akitania Garona ibaiaren hegoaldeko<\/a> lurraldeen izendapena zen bitartean, garai hauetan Garona hegoaldeko lurralde hauek Baskoniaren izendapena zuten (ein handi batean behintzat) eta Akitania, Garona eta Loira ibaien arteko lurraldeei zeritzaion. Izendapen aldaketa hau, Augustok Ka. 27. urtean sortutako Galia Akitano probintzia hedatuaren ondorioa izan zen.<\/p>\n

\"Description<\/p>\n

K.O I. eta III. mendeen arteko Galia Akitanoaren antolamentu admistratiboa – Nicolas Eynaud – Wikipedia<\/p>\n

Franko merovingiarren basailu izan ziren duke gutxi batzuen ondoren, duke hauek erabat burujabe izatera pasa ziren piskanaka-piskanaka, VII. mendearen bigarren erdialdea abiapuntu harturik. Garai honetatik aurrera, duke desberdinek elkarrekin mantendu zituzten Akitaniako eta Baskoniako lurraldeak errege frankoen domeinua astintzen zuten bitartean. Oto I. handiak (700-735), Akitaniako eta Baskoniako dukeak erdietsi zuen dukerri honen unerik gorenena, Tolosa eta Poitiers-ko guduetan irabazle, arabiarren aurka.<\/p>\n

<\/p>\n

Akitaniako eta Baskoniako dukerria (710-740) \u2013 Wikipedia Commons \u2013 Zorion<\/p>\n

Hala ere, VIII. mendearen lehen herenaren bukaeratik aurrera, Karlos Martel karolingiar frankoak eta haren oinordekoek berriro ere uztaipean jarri zituzten Oto eta bere oinordekoak. Hortik aurrera eta 769. urtea abiapuntu harturik, Karlomagno eta bere ondorengoak ditugu aktore nagusi denok ezaguna dugun gure historiaren atalean; hau da, euskal lurraldeetara ekarritako erasoaldietan, Orreagan izandako bi gudetan, 824. urtean jazotako Iru\u00f1ako erresumaren sorreran eta horren ezaguna ez den Akitaniako erresumaren sorreran.<\/p>\n

<\/p>\n

Akitania eta Baskoniako buruzagiak euskaldunen eta franko karolingioen arteko harremanetan \u2013 I\u00f1aki Lopez de Luzuriaga \u2013 Wikipedia Commons<\/p>\n

Akitaniako erregetza hau Karlomagno berak sortu zuen 781. urtean eta bere seme Luis Errukitsuaren agindupean jarri zuen. Baskoniako dukeak Akitaniako erregearen uztaipean ziren teorian, baina errebolta, matxinada eta liskarrak eguneroko kontua ziren.<\/p>\n

Oraingo honetan, Franko Karolingiarrek Baskoniako dukerrian izandako kontrolaren ispilu ditugu txanpon gutxi batzu. Garai hauetako Akitaniako txanponetxe oparoenak Bordel, Tolosa eta Merle-ko txanponetxeak baziren ere, Baskoniako dukearen lurraldeetan bazen txanponetxe bat, gaur egunean Dax izen frantsesa daramana eta euskaldunok Akize<\/strong> izenez izendatzen duguna. Izan ere, ein batean garai haietan Akize oraindik ere euskalduna izan zitekeen eta erromatarrek emandako Aquae Tarbellicae izenaren ordez Aquis Vasconiae izena jasotzen duten dokumentu arrasto murritz batzuk ditugu, txanponak hauen artean:<\/p>\n

<\/p>\n

Karlomago errege eta enperadoreari (768-814) egozten zaion zilarrezko Akizeko oboloa \u2013 0,72gr<\/p>\n

Aurkia: Karolus-en monograma karolingiarra<\/p>\n

Ifrentzua: AQVIS <\/strong>(Aquis Vasconiae, gaur egungo Akize) (Kristau gurutzea)<\/p>\n

JEAN ELSEN & SES FILS S.A., AUCTION 144, LOT 904 <\/strong>14.03.2020<\/p>\n

<\/p>\n

Luis Errukitsua, Akitaniako erregearen (781-814) eta enperadorearen (814-840) izenean landutako Akizeko zilarrezko dirua – 1.39gr \u2013 21mm<\/p>\n

Aurkia: H LVDOVVICVS IMP<\/strong> (Kristau gurutzea)<\/p>\n

Ifrentzua: AQVIS VASON <\/strong>(Aquis Vasconiae, gaur egungo Akize)<\/p>\n

MONNAIES D\u2019ANTAN, AUCTION 19, LOT 447<\/strong> 21.05.2016<\/p>\n

<\/p>\n

Ernest Gariel-ek 1885 urtean \u201cLes monnaies royales de France sous la race carolingienne\u201d liburuan aurkeztutako Luis Errukitsuaren Akize-ko diru ale aldaki desberdinak. Enkanteetan hirugarren aldakia baina ez dut aurkitu<\/p>\n

<\/p>\n

Pipin II, Akitaniako erregearen (839-852) izenean landutako zilarrezko oboloa – 0.45gr 16mm \u2013 Ziurrenik Bordelen eta ez Akizen landua.<\/p>\n

Aurkia: PIPINVS REX <\/strong>(Kristau gurutzea)<\/p>\n

Ifrentzua: AQVITANIA <\/strong><\/p>\n

INUMIS, MAIL BID SALE 12, LOT 359 <\/strong>22.10.2010<\/p>\n

<\/p>\n

Pipin II, Akitaniako erregearen (839-852) izenean landutako Akizeko zilarrezko dirua \u2013 1,60gr<\/p>\n

Aurkia: PIPINIVS REX EQ <\/strong>(Kristau gurutzea, lau besanterekin)<\/p>\n

Ifrentzua: AQVIS VRBI <\/strong>(Templu gurutzeduna) Aquis Hiria, gaur egungo Akize<\/p>\n

FRITZ RUDOLF K\u00dcNKER GMBH & CO. KG, AUCTION 227, LOT 2161 <\/strong>14.03.2011<\/p>\n

<\/p>\n

Karlos Burusoila, Akitaniako eta Frantziako erregearen (839-877) izenean landutako Akizeko zilarrezko dirua – 1.57gr<\/p>\n

Aurkia: CARLVS REX FR<\/strong> (Karolus-en monograma karolingiarra)<\/p>\n

Ifrentzua: AQVIS VRBS <\/strong>(Kristau gurutzea) (Aquis Vasconiae, gaur egungo Akize (Dax))<\/p>\n

JEAN ELSEN & SES FILS S.A., AUCTION 125, LOT 1072 <\/strong>13.06.2015<\/p>\n

Liluragarria da Okzitanierak, Gaskoierak eta geroago Frantsesak \u201cCivitas de Aqvis\u201d, DAX (d\u2019achs) bihurtu duten bitartean, nola euskararen AKIZE-k bere izendapen latindar garatuaren islada ekarri digun. Barskunes eta Baskunes hitzak daramatzaten denario eta as aleei buruz eztabaidatu daitekeen arren, Akize-ko ale hauek dira baskoien izena historian zehar aurkezten duten txanpon ale bakarrak.<\/strong>\u00a0<\/p>\n

Pipin II.ak bere osaba Karlos Burusoilaren aurkako gudua galdu ondoren, Baskoniako dukerriaren lurraldeetan babestu, baina Antso II. Baskoniako dukeak Frankoen errregeari entregatu zion. Antso izan zen errege Frankoari omenaldia azkenengoz egin zion dukea, 853. urtean ain zuzen ere. Hemen ere bukatzen dira Akize-ko txanponketak, Karlos Burusoilaren erregealdikoak bait dira ditugun azken zantzuak.<\/p>\n

IX. mendearen erdialdetik aurrera, baskoniako dukerriak Iru\u00f1ako erresumarekiko betiko lotura estuak mantentzen ditu baina era berean piskanaka, iparralderantz, Akitaniako eta Frantziako erresumaren barne diren konterri eta dukerriekin zituen harremanak ere garatzen joan zen. Era Berean, duke desberdinek, dukerria seme desberdinen artean, konterri eta bizkonterri desberdinetan zatikatzeko ohitura hartu zuten. Garai hauetan bikingoek agerpen iraunkorra dute Baskoniako lurraldeetan eta dukeek etengabe ibili behar izan zuten hauen aurka.<\/p>\n

Elementu baskoiaren garrantzia apaltzen dihoala dirudi eta latinizatutako iparraldeko elementuek garrantzi handiagoa hartzen joan ziren, geroago okzitanieraren eta gaskoi hizkuntzaren sorrera eta garapenaz bermatuko dena. Era batean, baskoien energiak hegoaldeko Iru\u00f1ako erresumarekin partekatu zirela dirudi eta indarra galtzen doaz iparraldeko dukerriaren eremuetan barne.<\/p>\n

Iparraldearekin sakondutako erlazio hauen ondorioz, Baskoniako Gilen II. Santxitz dukea Bordeleko Konte bihurtu zen 970-980 hamarkadaren barruan. Gilen II. Santxitz-ek, Gartzia I. Iru\u00f1ako erregearen alaba zen Urraca hartu zuen emaztetzat. Gilen Iru\u00f1ean ezkondu zen.<\/p>\n

Ordurarte, Baskoniako dukeek ez zuten txanpongintzarik landu bere lurraldeetan, baina Bordelek bazuen txanpongintza usadio luzea. Gilen-ek, usadio horri jarrraipen emanez, baskoniako duke batek landutako lehen txanponak sortu zituen.<\/p>\n

Txanpon hauek Karlomagno-k ezarritako zilarrezko diruen tamaina eta pisu patroia jarraitzen dute. Irudiek ere, Karlomagnoren diruek erakutsitako kristau gurutze eta monograma karolindar desitxuratua aurkezten dute. Iruditextuak berriz, Gilen-en Santxo abizena eta Bordeli erreferentzia egiten dion \u201cBUDEGAL\u201d textua erakusten du. Ez da beste aipamenik, ez baskoniari ez duke edo konte izaerari; argi da Bordel hiriko txanponak direla, baina baskoi duke baten izena lehen aldiz erakusten dutenak.<\/p>\n

<\/p>\n

Gilen II.a Santxitz (961-996) Baskoniako duke eta Bordeleko Kontearen izenean landutako zilarrezko dirua – 1.10 gr, 19mm<\/p>\n

Aurkia: SANCHVS<\/strong> (Kristau gurutzea)<\/p>\n

Ifrentzua: BUDEGAL <\/strong>(Monograma karolingiotar desitxuratua)<\/p>\n

CLASSICAL NUMISMATIC GROUP, INC., ELECTRONIC AUCTION 531, LOT 1318 <\/strong>25.01.2023<\/p>\n

Gonbaraketa moduan, ikus dezagun Karlomagnoren agintepean Garona ibaiaren ibarrean den Agen hirian landutako diru baten argazkia. Parekotasunak nabarmenak dira.<\/p>\n

Karlomagno (768-814) enperadorearen izenean landutako Agen-ko zilarrezko dirua – 21,4 mm, 1,65 gr<\/p>\n

Aurkia: CARLVS REX FR<\/strong> (Kristau gurutzea)<\/p>\n

Ifrentzua: AGINNO <\/strong>(Monograma karolingiotarra KRLS)<\/p>\n

INUMIS, MAIL BID SALE 34, LOT 210 <\/strong>11.10.2016<\/p>\n

Ez dugu ahaztu behar, gaur egunean aditu gehienek Iru\u00f1a eta Aragoi-ko erresumen lehen txanponketak 1076. urtetik aurrera abiarazten dituztela. Kasu honetan, mende eta mende erdi bat lehenagoz landutako aleez arituko gara.<\/p>\n

Gure Gilen Dukearen diruek badute beste aparteko garrantzi bat. Irungo Ama Xantalengo ermitan egindako indusketetan Gilen-en bi diru ale aurkitu ziren. Indusketa hauek, Gipuzkoan aurkitu diren erdiaro garaiko aztarnarik garrantzitsuenen artekoak argiratu eta antzinaroko Oiasso hiri baskoi eta erromatarraren oinordeko diren tenplu eta elizaren balioa ezagutarazi dizkigute. Hauez gain, erdiaro garaian Uartze-ko kaiak zuen itsas merkataritza elkarremanen lekuko dira eta elkarreman hauek Gipuzkoak (eta ondorioz Nafarroako erresumak) Baskoniako dukerriarekin zituen loturak argi aurkezten dizkigute.<\/p>\n

\"Ermita<\/p>\n

Ama Xantalengo Ermita eta bertako Aztarnategiaren arrastoak \u2013 Guide-du-PaysBasque.com<\/p>\n

Ez dira hemen bukatzen Baskoniako dukeek landu zituzten txanponak. Gilen II. Santxitz eta Urraca bere emaztearen bi semeek izan ziren jatorrizko baskoniar etxearen hurrengo eta azken dukeak. Eta biek landu zituzten txanponak Bordelen. Aitaren arrastoa jarraitu zuen lehena Bernart I.a Gilen (996-1009) dukea izan zen. Hona hemen Bernart-en izenean landutako diru alea, Pariseko liburutegi nazionaleko alea.<\/p>\n

<\/p>\n

Bernart I.a Gilen (996-1009) Baskoniako duke eta Bordeleko Kontearen izenean landutako zilarrezko dirua<\/p>\n

Aurkia: BERNARDV<\/strong> (Eskua beherantz begira)<\/p>\n

Ifrentzua: BURDIGAL <\/strong>(Kristau gurutzea)<\/p>\n

Frantziako Liburutegi Nazionalaren alea<\/strong><\/p>\n

Diru honen itxura eta iruditextu berberak dituzten obolo diru erdiak ere landu omen ziren, hala adierazten dute nik irakurri ditudan katalogo eta liburuek, baina ez dut inon obolo ale hauen adibide fisikorik aurkitu. Nabarmena da Bernart-en diru eta oboloetan ageri den eskuaren sinboloa, azken garaietan eskuek euskal irudigintzan duten garrantziaren ispilu ironikoa.<\/p>\n

Bernart-en oinordekorik gabeko agintaldiaren ondoren dukerria Antso VI.a Gilen (1009-1032) bere anaiaren eskuetara pasa zen. Antso Gilenek egonaldi luzeak igaro zituen Iru\u00f1ako gortean eta 1010 urtean Antso III. haundiaren, hau da Nafarroako erregearen lagunartean aurkeztu zen Frantziako erregearen aurrean. Argi zen, zein erregeren menpe jarri nahi zuen dukerria.<\/p>\n

<\/p>\n

Antso VI.a Gilen dukearen irudia<\/p>\n

Genealogia dos Reis de Portugal, Lisboan argitaratutakoa 1530-1534. <\/strong>Wikipedia Commons<\/p>\n

Antso VI.a Gilen (1009-1032) dukearen txanponketei begiratu ezkero, zalantza pare bat etorriko zaizkigu begietara. S izkia agertzen duen ale eredu baten salbuespenez, ale eredu gainontzekoek lau gurutze txiki, hiru gurutze txiki eta eraztun bat edo bi gurutze txiki, besante bat eta eraztun bat aurkezten dituzte aurkian. Aleak urriak dira eta batez ere lau gurutze txikiak aurkezten dituztenak, ez dute egozpen garbirik, geroagokoa den Gilen IX. Akitaniako dukeari egozten bait dizkiete aditu batzuek.<\/p>\n

Datu hau argitu ondoren, zera esan dezakegu: S izkia eta hiru gurutze eta eraztuna agertzen dituzten aleek behintzat nahiko egozpen ahobatezkoa dute, hau da Antso VI.a Gilen jatorrizko baskoniar etxeko azken dukearen aleak dira. Berriz ere ezin izan dut S izkia duen ale baten adibide fisikorik aurkitu baina hona hemen beste ereduaren Frantziako liburutegi nazionalaren alea:<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Antso VI.a Gilen (1009-1032) Baskoniako duke eta Bordeleko Kontearen izenean landutako zilarrezko dirua<\/p>\n

Aurkia: GVIVEVMS<\/strong> (Hiru gurutzez eta eraztun batez osatutako gurutzea)<\/p>\n

Ifrentzua: BURDEGMV <\/strong>(Kristau gurutzea)<\/p>\n

Frantziako Liburutegi Nazionalaren alea<\/strong><\/p>\n

<\/p>\n

1860-1861 urteetan Benjamin Fillon Idazleak Jean Rousseau bildumaren barnean deskribatutako Antso VI.a Gilen-en S izkidun dirua 1,12gr<\/p>\n

<\/p>\n

1860. urtean Faustin Poey D\u2019Avant idazleak azaldutako jatorrizko Baskonia etxeko Dukeen txanponen zerrenda<\/p>\n

Hemen bukatzen dira gure Baskoniako dukeen txanponak. Antso VI.ak ez zuen oinordekorik izan eta dukerria Prisca (edo Santxa beste iturri batzuen arabera) bere arrebaren bidez erlazionatutako Poitiers eta Armagnac-eko etxeetara pasa zen, arik eta 1053. urtean Baskoniako dukerriak Akitaniako dukerriarekin betirako bat egin zuen arte.<\/p>\n

Bere bizitzan zehar, Antso VI.ak ezin izan zion aspalditik zetorren joera arriskutsuari buelta eman; pixkanaka pixkanaka dukerria konterri eta bizkonterri txikiagoetan azpibanatzen joan zen eta konterri hauek izango dira ondorengo urteetan indarra hartuko dutenak. Izen ezagunak ditugu konterri berri hauen artean, Biarno, Labrit, Bigorra, Tartas, Tursan\u2026 edo eta Lapurdi eta Zuberoa bera.<\/p>\n

<\/p>\n

Baskoniako Dukerria 1030 urte aldera, Antso VI.aren azken aginte urteetan \u2013 WIKIPEDIA COMMONS<\/strong><\/p>\n

\"Ubicaci\u00f3n<\/p>\n

Baskoniako Dukerria osatu zuten lurraldeen garapena 1150 urte aldera \u2013 WIKIPEDIA COMMONS<\/strong><\/p>\n

Eta hona hemen nola aurkezten duen bere burua Joana III. erreginak, 1569. urtean idatzitako dokumentu batean:<\/p>\n

\u201c<\/strong>Jehanne, par la gr\u00e2ce de Dieu, Royne de Navarre, dame souveraine de B\u00e9arn, duchesse de Vendosmois, de Beaumont, d’Albret, Nemours, Gandie, Montblanc et Pennefiel, contesse du [Foix], d’Armaignac, de Rodetz, Conversan, Marle, Bigorre et Pierregort, vicontesse de Lymoges, de Lautrec, de Villemur, Marsan, Tursan, Gaverdan, Nebousan, Tartas, Alhas, et de Marennes\u201d<\/p>\n

Foix-Labrit etxea izan zen Baskoniako dukerria eta Nafarroako erresuma biltzear izan zen errege etxerik arrakastatsuena, baina oraingoan Pernando bat eta haren oinordekoak gurutzatu ziren haien bidean, eta ez ziren Amezketakoak\u2026<\/p>\n

<\/p>\n

Nafarroako erregeetxearen lurraldeak \u2013 Labrit-Foix-Borboi \u2013 Bearne eta BeheNafarroa estatu burujabeak ziren, eta ez ziren Frantziako koroaren lurralde feudalak<\/p>\n

Gaztela eta Aragoi-ko erresumetan eduki beharko lituzketen lurraldeak ez dira ageri, Castellbo-ko bizkonterria bakarrik<\/p>\n

BeheNafarroa eta Biarno ez ziren 1607. urtean Frantziako erresuman sartu, 1620. urtean Luis XIII. erregearen agintaldian baizik<\/p>\n

Bibliografia:<\/em><\/strong><\/p>\n

Moneda medieval navarra \u2013Manual de Numismatica – Miguel Iba\u00f1ez Artica – 2021<\/p>\n

Novedades sobre la Alta Edad Media en Guip\u00fazcoa, datos arqueol\u00f3gicos \u2013 Ignacio Barandiar\u00e1n \u2013 1975 – link<\/a><\/p>\n

LES MONNAIES FRANCAISES FEODALES \u2013 Tome 1 \u2013 Jean Duplessy (In Memoriam 1929- 2020) \u2013 2004<\/p>\n

LES MONNAIES D\u2019AQUITAINE \u2013 Bruno collin, veronique lecomte-collin \u2013 2023<\/p>\n

The coinages of Pippin I and II of Aquitaine \u2013 SiMon COUPLAND \u2013 1989 – link<\/a><\/p>\n

Oiassoko erromatar kaiaren arrastoak Goi Erdi Aroan – I\u00f1igo Ruiz Arzalluz \u2013 KM Kulturunea – link<\/a><\/p>\n

Monnaies f\u00e9odales fran\u00e7aises – Jean Rousseau, Benjamin Fillon \u2013 1860 – link<\/a><\/p>\n

Monnaies f\u00e9odales de France \u2013 VOL2 – Faustin Poey d’Avant \u2013 1860 – link<\/a><\/p>\n

Monnaies F\u00e9odales Fran\u00e7aises – Emile Caron \u2013 1882 – link<\/a><\/p>\n

Les monnaies royales de France sous la race carolingienne \u2013 ERNEST Gariel \u2013 1885 – link<\/a><\/p>\n

Moneda de Euskal Herria \u2013 Pablo Mar\u00eda Beitia Arejolaleiba \u2013 2018<\/p>\n\n\n\n\n