{"id":953,"date":"2022-03-04T06:00:00","date_gmt":"2022-03-04T05:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.monakotik.com\/?p=953"},"modified":"2025-06-26T21:11:55","modified_gmt":"2025-06-26T19:11:55","slug":"euskararen-lehen-aztarnen-bila-txanponetan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.monakotik.com\/es\/2022\/03\/04\/euskararen-lehen-aztarnen-bila-txanponetan\/","title":{"rendered":"Euskararen Lehen Aztarnen Bila…Txanponetan"},"content":{"rendered":"

Garona ibaiaren hegoaldean aurkitzen diren Akitaniako lurraldeek eta Ebro ibaiaren erdialdearen iparraldean eta inguru urbilean aurkitzen diren lurraldeek, berezitasun komun ugari aurkezten dituzte erromaterren iritsieraren aurreko eta ondorengo mendeetan. Sarrera honen aurretik akitaniarren txanpongintzari<\/a> buruz hitz egin genuen, abiapuntu aparta gaurko lehen sarreraren aurretik.<\/p>\n

Aipatutako berezitasun komun hauen artean euskara aintzindariaren lehen aztarnen erakusleku izatearena partekatzen dute.<\/p>\n

<\/p>\n

Joakin Gorrotxategik bildutako euskara aintzindarizko antroponimoen agerraldiak, erromatar garaiko inskripzioetan (errepublikar eta inperio garaian) \u2013 Urdinez akitanieraz, gorriz baskonieraz<\/p>\n

Blog honetan argitaratutako sarreretako batean idatzia nuen gaur egungo euskal lurraldeetan egindako txanponketetan ez dela inoiz euskera erabili, latina, frantsesa eta gaztelaniera baizik, baina egia esan eta ziurrenik, adierazpen hau ez da erabat zehatza.<\/p>\n

Izan ere, euskararen lehen aztarna epigrafiko posibleen artean Ebro eta Pirineo mendilerroaren artean landutako txanpon paleohispaniarrak aipa ditzazkegu. Txanpon hauen deskribapena egiteko orduan paleohispaniar hitza erabiltzen da gaur egun, hau da Hispania erromatar probintzia erabat sortu aurreko txanponak dira. Normalean iberiar txanponak bezala ezagutarazten dira, baina ikusiko dugunez, iberiar etniez gain keltiberierarrek eta baskoiek ere landu zituzten.<\/p>\n

Etnia edo hobe esanda hiri paleohispaniarrek, txanponak hiriek lantzen bait zituzten, zilarrezko eta brontzezko txanponak landu zituzten. Iparraldean gertatu bezala, hemen ere ez zen urrezko txanponik landu. Txanpon hauek grafia iberiarra aurkezten dute eta gure ingurune geografikoko txanponen kasuan, k.a 150 eta k.a 45 urteen artean landu zirela esan ohi da (batzuen ustez zertxobait lehenago bukatu ziren, Sertorioren gerratearen ondoren, k.o. 60 urte hamarkadan).<\/p>\n

<\/p>\n

Iberiar grafiaren sinboloen laburpena, denarios.org orrialdearen lana<\/p>\n

Orokorrean, mediterranear aldeko Emporioi kolonia grekotik hasi zen hedatzen txanpongintza iberiar penintsularen iparraldean. Pixkanaka pixkanaka eta erromatarren etorrerarekin bat, K.a II. mendean zehar Ebro ibaian goruntz egin zuen. Oktavio-ren agintearekin bat, bertako zilarrezko txanponen langintza desagertu eta brontzezko aleek berriz, grafia latindarra hartu zuten. Brontzezko aleak, Tiberio eta Caligularen k.o. I mendeko aginteetan zehar bukatu ziren.<\/p>\n

<\/p>\n

Tiberio Augustoren garaian (k.o. 14-37) landutako brontzezko As-a. Kaskanteko udalerria. 10.87gr<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: TI.CAESAR.DIVI.AUG.F.AVGVSTVS<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: MVNICIP CASCANTVM<\/p>\n

Zilarrezko aleek 3,6 eta 4,0 gramo arteko pisua zuten eta nahiko ondo egokitzen ziren erromatarren denarioaren pisura, nahiz eta kasu batzuetan hauek baino zertxobait arinagoak izan. Liburuetan denario eta kinario (denario erdia) bezala izendatzen dituzte, baina tamalez ez dakigu zein izen zuten garai hartako biztanleen ahotan (diru edo sos izena ez behintzat, diru izena denario berberetik etorriko bait da ondorengo belaunaldietan eta sosa \u201csou\u201d edo sueldo hitzetik erdi aro garaietatik). Erromatarrek onartutako eta bultzatuko zilarrezko txanpongintzak ziren einean, zergak eta soldaduak ordaintzeko erabili ziren eta pisu egonkorra izan zuten aipatutako denbora arlo guzti hartan zehar.<\/p>\n

Brontzezko aleen kasuan, pisu desberdintasun handiak ikus daitezke garai desberdinetan eta baita txanponetxe desberdinen artean. Hasiera batean, ale batzuk 14 gramo (eta baita gehiago ere) izateraino iritsi baziren ere, pisua galtzen joan ziren eta 8 gramotako pisuaren inguruan bukatu zuten. Brontzezko aleek As unitate erromatarraren izena jasotzen dute eta inguruneko ordainketa eta salerosketetan erabili zirela esan dezakegu. Brontzezko aleen kasuan, semiak (As erdiak) eta kuadranteak (As laurdenak) ere landu ziren. Hauez gain eta ikusiko dugunez, iberiarren artean sextanteak (as seirenak) eta beste balio batzuk ere landu ziren.<\/p>\n

Ebro bailara erdi eta garaiko txanpon paleohispaniarrei begirada bat emateko garaian, baskoitzat hartzen diren txanponetxeburuak hartuko ditugu ardatz bezala. Baina era berean inguruneko etnien berri emango dugu, batez ere suesetaniarrei eta beroiei dagokienean behintzat. Kontuan hartu beharrekoa da, ondoren aipatuko ditugun txanponetxe ugariren kokapena ezezaguna dela gaur egunean. Kasu hauetan, gutxi gorabeherako edo susmatutako kokapenekin lan egin beharrean gara, txanpon aurkikuntzen eta gonbaraketa estilistikoen irizpideen arabera.<\/p>\n

Gure zonaldeko txanpon paleohispaniar guztiek eredu berdina aurkezten dute. Aurkian gizon aurpegi baten irudia dute, esanahi ezezagunekoa, agian jainkoren edo aintzinako heroien bat. Ifrantzuan, zaldun bat dute eta honen azpian grafia iberiarrez, txanponetxe hiriaren toponimoa. Zaldun honek txanpongune hiriaren elite agintari eta gerlaria irudikatuko luke.<\/p>\n

Txanponetxe baskoi izena jaso dutenak honako ezaugarri orokorrak omen dituzte aurreko ereduaz gain: Aurrealdean burua bizarduna da eta atzealdean zalduna batzuetan lantzaduna den arren, besteetan lantzaren ordez arma motzak erabiltzen ditu. Izurde sinboloaren erabilera nahiko zabaldua da, batzuetan iberiar texto lagungarriez edo goldearen irudi batez ordezkatu edo osatua. Ikusiko dugunez, elementu guzti hauek ez dira txanponetxe baskoien osagarri soilak, inguruko etnien txanponetan ere aurki daitezke kasu batzuetan.<\/p>\n

Aipatutako eredu komun honen inguruan, elementu osagarri edo lagungarri desberdinen aldakiak izango dira gaurko sarreraren sailkapen desberdinak ahalbidetuko dituztenak. Osagarri hauen artean interesgarrienetako bat, txanponetxe batzuek aurkezten dituzten aurrealdeko textu osagarriak dira.<\/p>\n

<\/p>\n

Imagopyrenaei blogean sortutako txanpon textu osagarrien sailkapenaren laburpena<\/p>\n

Textu osagarri hauen erabilera ez da soilik baskoien aleetan ematen, beroi, keltiberiatarren edo iberoen txanponetan ere azaltzen dira. Baina bereizgarri desberdinak dituzte kasu bakoitzean eta goiko mapak ingurune bakoitzaren mugak erakusten ditu.<\/p>\n

Urdinez azaltzen diren txanponetxeek keltiberiarren patroia jarraitzen dute, hau da aurrealdeko textu osagarriek txanponetxe izenaren hasierako silaba edo letrak errepikatzen dituzte (hemen ere badira salbuespenak baina honako hau ideia orokor bezala botako dugu).<\/p>\n

Ekialdean kokatutako iberiar txanponetxeek, goiko mapan kokatutako lila, more, txuri eta gorri koloreak aurkezten dituzte. Kasu honetan textu osagarriek txanponaren balioaren datuak ematen dituztela uste dute jakitunek. Untikesken edo Undikesken, Emporioi ondoan kokatutako txanponetxearen brontzezko txanponak erabat liluragarriak dira zentzu honetan.<\/p>\n

<\/p>\n

Untikesken txanponetxearen As aleetako bat (24,08gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: UNTIKESKEN iberiar grafiaz, Palas jainkosaren burua<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: ETABAN<\/strong> iberiar grafiaz, Pegaso zaldia<\/p>\n

<\/p>\n

Untikesken txanponetxearen As erdi aleetako bat (Semis, 10,07gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: UNTIKESKEN iberiar grafiaz, Palas jainkosaren burua<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: ETERDER<\/strong> iberiar grafiaz, Zezena eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Untikesken txanponetxearen As seiren aleetako bat (Sextante, 3,42gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: UNTIKESKEN iberiar grafiaz, Palas jainkosaren burua<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: SERKIR<\/strong> iberiar grafiaz, Pegaso eskuinalderantz begira, azpian izurdea<\/p>\n

Aurreko txanponei begiratu ezkero, ondorengo taula laburpena osatu dezakegu. Adituek nahiko garbi dute \u201ceta\u201d hitzaren esanahia txanpon unitatearen inguruan dabilela, hau da \u201ctxanponketa\u201d, \u201cmoneta unitate\u201d edo ale esanahiaren antzekoa izango lukeela. Ondorengo hitzak txanpon unitatearen kopurua adieraziko luke, hau da \u201cban\u201d hitzak unitate bat, \u201cerder\u201d hitzak unitate erdia eta serkir hitzak unitate seikia izandatuko luke.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Balioa<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

\u00a0As<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Irudia<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Textu Laburtua<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Textu Osoa<\/strong><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Unitatea<\/p>\n<\/td>\n

\n

1<\/p>\n<\/td>\n

\n

Pegaso Zaldia<\/p>\n<\/td>\n

\n

e ba<\/p>\n<\/td>\n

\n

eta ban<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Unitatea<\/p>\n<\/td>\n

\n

1<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

etar<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Semis<\/p>\n<\/td>\n

\n

1\/2<\/p>\n<\/td>\n

\n

Zezena<\/p>\n<\/td>\n

\n

e =<\/p>\n<\/td>\n

\n

et erder<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Kuadrante<\/p>\n<\/td>\n

\n

1\/4<\/p>\n<\/td>\n

\n

Leoia<\/p>\n<\/td>\n

\n

e –<\/p>\n<\/td>\n

\n

e –<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Sextante<\/p>\n<\/td>\n

\n

1\/6<\/p>\n<\/td>\n

\n

Zaldia<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u015b<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u015berkir<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Untikesken txanponetxean agertzen diren textu lagundarri batzuen laburpena<\/p>\n

Baina zilarrezko txanponetara pasa ezkero, hemen ere ba dugu harridurarako arrazoirik. Hasi gaitezen Ars-Sagunto txanponetxeko bi aleekin, drakma eta obolo erdiarekin:<\/p>\n

<\/p>\n

Ars-Sagunto txanponetxearen drakma aleetako bat (2,54gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Erramudun gizonezko burua, izurdea<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: ARSKITAR<\/strong> iberiar grafiaz, zezena eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Ars-Sagunto txanponetxearen obolo erdi aleetako bat<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Buru Kaskoduna<\/p>\n

Ifrentzu atzealdea: ARSEETARKITERDER<\/strong> iberiar grafiaz, zaldi burua eskuinalderantz begira<\/p>\n

Aurrean egin bezala laburpen taula osatu ezkero, honako hau ondorioztatu dezakegu. \u201cEta\u201d hitzak unitatearen esanahia izaten jarraitzen du, baina honako honetan unitate honek \u201ckitar\u201d ondo izena du. Izen berberak, hau da \u201eetarkit\u201c delakoak, \u201eerder\u201c kopurua jasotzen du obolo erdiaren kasuan. Hau da zilarrezko txanponek kitar ale izena jasotzen dute.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n
\n

Balioa<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Dracma\/Obolo<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Txanponetxea<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Balioa 1<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Balioa 2<\/strong><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Unitatea<\/p>\n<\/td>\n

\n

1<\/p>\n<\/td>\n

\n

Arse<\/p>\n<\/td>\n

\n

etar<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

Unitatea<\/p>\n<\/td>\n

\n

1<\/p>\n<\/td>\n

\n

Arse<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\n

kitar<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Unitatea<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u00bd<\/p>\n<\/td>\n

\n

Arse<\/p>\n<\/td>\n

\n

etar<\/p>\n<\/td>\n

\n

Kit erder<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Ars-Sagunto txanponetxean agertzen diren textu lagundarri batzuen laburpena<\/p>\n

Bada azkenengo beste adibide harrigarri bat, eta honako honek Iltirta, gaur eguneko Lleida hiriko txanponetxearen denario aleena da. Kasu honetan, \u201cKitar\u201d hitzaren ordez, \u201csalir\u201d hitza erabiltzen da, \u201cban\u201d, ustezko \u201cbat\u201d zenbakiaren aurretik. \u201eKitar\u201c edo \u201csalir\u201d, kasu bietan soilik zilarrezko txanponetan azaltzen diren hitzak dira; hauek ere oso esanguratsuak eta gaur egungo zilar euskal hitzarekin parekotasun nabaria aurkezten dutenak.<\/p>\n

<\/p>\n

Iltirta-Lleida txanponetxearen denario aleetako bat (4,00gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Burua eskuinaldera begira eta hiru izurde<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: ILTIRTASALIRBAN<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun palmaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Ikerlari eta adituek ezin izan dute euskararen laguntzaz deszifratu Iberiar hizkuntza eta ondorioz, bi hizkuntza erabat desberdinak direla ondorioztatu zuten. Hala ere, pixkanaka pixkanaka aurkakoa edo behintzat nolabaiteko harreman edo erro komuna dutenaren frogak azaleratzen ari direla dirudi. Orainarte erakutsitakoak, euskaldun orori nolabaiteko irriparrea ezpainetara ekartzeko nahikoa izan beharko luke.<\/p>\n

Baina goazen orain baskoien ardatzariren inguruan ikusketa egitera. Claudio Ptolomeo geografo grekoak ondorengo baskoi hirien zerrenda eman zuen k.o. II. mendean: Oiasso, \u200bIturissa\/Eturissa, Pompaelo, Bituris, Andelos, Nemeturissa, Curnonium, Iacca, Graccurris, Calagurris, Cascantum, Ercavica, Tarraga, Muscaria, Segia eta Allauona.<\/p>\n

<\/p>\n

Erromatar garaian, Ptolomeok aipatutako hiri gehienen kokapena, kondaira.net orrialdearen lana<\/p>\n

Zerrenda hau idatzi zuenean dagoeneko bi mende igaroak ziren grafia iberiarra zuten azken txanponak landu zirenetik, baina Ptolomeok izendatutako hirien sailkapena egin ezkero, izen berdinpean txanponketarik egin zuen hiririk agertzen den aurkeztu dezakegu:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\u00a0<\/td>\n\n

Kokapena<\/p>\n<\/td>\n

\n

Txanponketarik Izen Horrenpean<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Oiasso<\/p>\n<\/td>\n

\n

Oiartzun-Irun (Gipuzkoa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Iturissa<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna, Zaldua-Auritz (Nafarroa)?<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Pompaelo<\/p>\n<\/td>\n

\n

Iru\u00f1a<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Bituris<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Andelos<\/p>\n<\/td>\n

\n

Mendigorria (Nafarroa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Nemeturissa<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Curnonium<\/p>\n<\/td>\n

\n

Los Arcos (Nafarroa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Iacca<\/p>\n<\/td>\n

\n

Jaka (Huesca)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Graccurris<\/p>\n<\/td>\n

\n

Alfaro (Errioxa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai (Baina beranduago, grafia erromatarrez soilik)<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Calagurris\/Kalakorikos<\/p>\n<\/td>\n

\n

Calahorra (Errioxa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Cascantum\/Kaiskata<\/p>\n<\/td>\n

\n

Cascante (Nafarroa)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Ercauica\/Erkauika<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai?<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Tarraga<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna, Los Ba\u00f1ales – Uncastillo (Zaragoza)?<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Muscaria<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ezezaguna<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ez<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Segia<\/p>\n<\/td>\n

\n

Ejea de los Cabelleros (Zaragoza)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Allauona\/Alaun<\/p>\n<\/td>\n

\n

Alag\u00f3n (Zaragoza)<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bai<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Beraz baditugu dagoeneko bost txanponetxe baskoien izenak eta kokaleluak. Zeintzuk dira bost txanponetxe hauek aurkezten dituzten iberiar textu osagarriak?<\/p>\n

Bost hiri hauen artean, baskoi lurraldearen hegoaldean aurkitzen ziren Kaiskata eta Kalakorikos-ek eredu keltiberiar argiak jarraitzen dituzte. Kalakorikos-en kasuan ez dago textu lagungarrien arrastorik eta Kaiskataren kasuan, txanponetxearen lehen silaba den KA izkia ageri da.<\/p>\n

<\/p>\n

Kalakorikos txanponetxearen as aleetako bat (9,44gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Bizarrik gabeko burua eskuinaldera begira. Izurde bat atzealdean, ilargia eta izarra aurrealdean<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: KALAKORIKOS<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Kaiskata txanponetxearen as aleetako bat (13,19gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. Goldea atzealdean, KA<\/strong> izkia iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: KAISKATA<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Baskoi lurraldearen ekialde inguruetara begiratu ezkero, Alaun, Iaka eta Segiako txanponetxeak ditugu. Alaun-en kasuan, txanponek sedetanoen iberiar eredu argia jarraitzen dute eta ez dute textu lagungarrien arrastorik.<\/p>\n

<\/p>\n

Alaun txanponetxearen as aleetako bat (13,12gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Bizarrik gabeko burua eskuinaldera begira, hiru izurdez inguratua<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: ALAUN<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun palmaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Baina Iaka eta Segiako aleei begiratu ezkero, berriro ere aurrealdeko textu lagungarri interesgarriak ikus ditzazkegu. Eta textu lagungarri hauen sailkapena egin ezkero, honako laburpen hau egingo genuke, texto hauek aurkezten dituzten txanponetxeen izenaren arabera:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

benkota<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

benkota on<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

eta on<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

ba on<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

on<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

bon<\/strong><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

Baskunes\/Barskunes<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

Bentian<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bentian<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Unambaate<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Arsakos<\/p>\n<\/td>\n

\n

Arsakos<\/p>\n<\/td>\n

\n

Arsakos<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Arsaos<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Sekia<\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Bolskan<\/p>\n<\/td>\n

\n

Bolskan<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Sesars<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n\n

Iaka<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Ebro Ipar mendebaldean kokatzen diren txanponetxeetan agertzen diren textu lagungarrien sailkapena<\/p>\n

<\/p>\n

IAKA txanponetxearen as aleetako bat (7,95gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz, izurde bat aurrealdean<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: IAKA<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Aurrealdeko BON textu hau, baskoien lurraldeetatik kanpo, suesetaniarren bi txanponetxeetan aurki daiteke, Bolskan eta Sessars-eko txanponetxeen denarioetan alegia.<\/p>\n

<\/p>\n

Bolskan txanponetxearen denario aleetako bat (3,84gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: BOLSKAN<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Sesars txanponetxearen denario aleetako bat (3,60gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: SESARS<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

BON textuaren esanahia ezezaguna da, batzuek balio esanahidun bezala ulertzen dute, baina kasu horretan bai Iaka-ko brontzezko ale eta bai Bolskan eta Sesars-eko zilarrezko aleetara hedatu beharko genuke esanahi hori. Horrenbestez, BON hitza BA, BAN edo BAT eta ON hitzen uzkurdura bezala ulertu daiteke, non ON hitzak balioaren edo ale kontzeptuaren esanahia izango lukeen. Arsakos-eko ondorengo aleak honako tesi hau indartuko luke:<\/p>\n

<\/p>\n

Arsakos txanponetxearen denario aleetako bat<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Burua eskuinaldera begira. BA<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: ARSAKOSON<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Beste horrenbeste esan dezakegu ON textu lagungarria aurkezten duten txanponei buruz. Kasu honetan Bolskan hiri suesetaniarretik hasita, baskoi hiri zen Segia-rantz eta baskoitzat jotzen diren beste txanponetxe batzuetan barneratuko gara:<\/p>\n

<\/p>\n

Bolskan txanponetxearen beste denario aleetako bat (4,01gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. ON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: (B)OLSKAN<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Segia txanponetxearen hasierako as aleetako bat (11,57gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. ON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: SEGIA edo SEKIA<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Arsaos txanponetxearen as aleetako bat (13,4gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. Golda atzealdean eta izurdea aurrealdean, ON<\/strong> textua lepoaren ondoan iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: ARSAOS<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma motzduna, agian aizkora erakoa eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Arsakos txanponetxearen as aleetako bat (8,09gr)<\/p>\n

Aurki-aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. ON<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu-atzealdea: ARSAKOS<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Iberiar txanponen artean, ETA hitzaren esanahia ale, brontzezko txanponketa edo unitatearen esanahiarekin parekatu daitekeela ikusi dugu. Ustez baskoiak diren bi txanponetxeetan agertzen da berriro ere ETA hitza eta kasu honeta ON hitzarekin parekatua. Lehenengo txanponetxea lehen ikusitako Arsakos dugu:<\/p>\n

<\/p>\n

Arsakos txanponetxearen as aleetako bat (8,12gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. ETA<\/strong> textua atzealdean eta ON<\/strong> aurrealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: ARSAKOS<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Unambaate txanponetxearen as aleetako bat (12,80gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. ETA<\/strong> ON<\/strong> textua aurrealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: UNAMBAATE<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma motzduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Eta azkenik, azken textu lagungarrien multzoa BENKOTA hitza agertzen duten txanponetxeena da. Kasu honetan ere beste bi txanponetxe ditugu. Bentian-en kasua adierazgarria da, txanponetxe honek BENKOTA ON textua agertzen duten ale gutxi batzuk aurkezten bait ditu.<\/p>\n

<\/p>\n

Bentian txanponetxearen as aleetako bat (6,07gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Burua eskuinaldera begira. ON<\/strong> textua lepo ondoan eta ziur aski BENKOTA<\/strong> buru atzealdean iberiar grafiaz.<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: BENTIA<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Bentian txanponetxearen denario aleetako bat (3,9gr)<\/p>\n

Aurki edo aurrealdea: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BENKOTA<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzu edo atzealdea: BENTIAN<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma motzduna (ezpata ziur aski) eskuinalderantz begira<\/p>\n

Eta azkenik, txanponetxe berbera izendatzen dutela uste den Baskunes eta Barskunes-eko aleak ditugu, luze hitz egin beharko dugu txanponetxe honi buruz:<\/p>\n

<\/p>\n

Baskunes txanponetxearen denario aleetako bat (4,03gr)<\/p>\n

Aurkia: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BENKOTA<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz<\/p>\n

Ifrentzua: BASKUNES<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma motzduna (ziur aski ezpata) eskuinalderantz begira<\/p>\n

<\/p>\n

Barskunes txanponetxearen as aleetako bat (11,67gr)<\/p>\n

Aurkia: Buru bizarduna eskuinaldera begira. BENKOTA<\/strong> textua atzealdean iberiar grafiaz. Aurrealdean izurdea<\/p>\n

Atzealdea: BARSKUNES<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma ezpataduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Ptolomeok aipatutako Erkauika hiriaren kasua ez da erraza, Erkauika izeneko txanponetxe paleohispaniar baten txanponak ezagunak bait dira; baina ikerlari askok txanponetxe hau Guadalajarako La Muela ingurutan aurkitzen zen erromatar garaiko Ercavica hiriaren geroagoko txanponketekin parekatzen dute. Beste batzuk txanpon paleohispaniarrak baskoien Erkauika hiriarekin eta erromatarrak Guadalajarako Ercavica hiriarekin parekatzen dituzte.<\/p>\n

Egia esan, argi da keltiberiar txanponen patroia jarraitzen dutela txanpon hauek, eta baskoi hiriaren txanpon bezala sahilkatu ezkero argi legoke hiri honek zuen eragin keltiberiarra.<\/p>\n

<\/p>\n

Erkauika txanponetxeko As alea<\/p>\n

Aurkia: Burua eskuinaldera begira. Golda atzealdean et ER <\/strong>izki iberiarrez aurrealdean<\/p>\n

Ifrentzua: ERKAUIKA<\/strong> iberiar grafiaz, zaldun arma lantzaduna eskuinalderantz begira<\/p>\n

Luze ibili gara gaurko honetan eta ez dugu urazala baino atzapartu. Oraindik ere, baskoi txanponek erakusten dituzten hiritextuen jatorri eta etimologiaz hitz egin beharra dugu. Baditugu oraindik ere ukitzear diren txanponetxeak, eta badugu grafia sinbolo ezezagunen erabileraren berri ematekorik.<\/p>\n

Baina honako hauek beste baterako utzi beharrean gara\u2026<\/p>\n

Bibliografia:<\/em><\/strong><\/p>\n

VASC\u00d3NICO-AQUITANO \u2013 Lengua, Escritura, Epigrafia \u2013 Joaqu\u00edn Gorrochategui \u2013 2020 \u2013 Prensas de la Universidad de Zaragoza<\/p>\n

Aquitano y Vasc\u00f3nico \u2013 Joaqu\u00edn Gorrochategui \u2013 2020 – link<\/a><\/p>\n

CAT\u00c1LOGO GENERAL DE LA MONEDA DE NAVARRA – Ricardo Ros Arrogante \u2013 2013 \u2013 Altaffaylla argitaretxea<\/p>\n

Los vascones de las fuentes antiguas: en torno a una etnia de la antig\u00fcedad peninsular – Javier Andreu Pintado \u2013 2009 \u2013 Universitat de Barcelona<\/p>\n

De etnias y monedas: las \u201ccecas vasconas\u201d, una revisi\u00f3n cr\u00edtica – Francisco Beltr\u00e1n Lloris, Javier Velaza Fr\u00edas – 2009 – link<\/a><\/p>\n

Las cecas paleohisp\u00e1nicas del Noreste del Valle medio del Ebro \u2013 Dia Internacional de Los MUSEOS 2021, Museo de Navarra, CONFERENCIA – Francisco Beltr\u00e1n Lloris – link<\/a><\/p>\n

A PROP\u00d3SITO DE UN SEMIS DE ILDI\u0154DA CON LEYENDA ERDER. MARCAS DE VALOR L\u00c9XICAS SOBRE MONEDAS IB\u00c9RICAS – Joan Ferrer i Jan\u00e9,
Francesc Giral Royo -2007- link<\/a><\/p>\n

EL SISTEMA DE NUMERALES IB\u00c9RICO: AVANCES EN SU CONOCIMIENTO – Joan Ferrer i Jan\u00e9 – 2009 – link<\/a><\/p>\n

Sistemes de marques de valor l\u00e8xiques sobre monedes ib\u00e8riques – Joan Ferrer i Jan\u00e9 – 2007 – link<\/a><\/p>\n

CATALOGO DEL MONETARIO IB\u00c9RICO DEL MUSEO DE NAVARRA \u2013 Luis Francisco Labe Valenzuela \u2013 1984 – link<\/a><\/p>\n

\u00bfQu\u00e9 es la Paleohispan\u00edstica? \u2013 konferentzia MAN – Joaqu\u00edn Gorrochategui \u2013 2019 – link<\/a><\/p>\n

Moneda de Euskal Herria – Pablo Mar\u00eda Beitia Arejolaleiba \u2013 2018<\/p>\n

AINTZINAROKO EUSKARA NAFARROAN \u2013 NAVARRORUM ERAKUSKETA, Hitzaldia \u2013 Joakin Gorrotxategi – link<\/a><\/p>\n

Leyendas monetales secundarias – Imago Pirenaei bloga \u2013 2011 \u2013 link<\/a><\/p>\n

La jerarquizaci\u00f3n de las cecas ib\u00e9ricas – Imago Pirenaei bloga \u2013 2011 \u2013 link<\/a><\/p>\n

EPIGRAF\u00cdA MONETAL PALEOHISP\u00c1NICA. LAS LEYENDAS SECUNDARIAS – Mar\u00eda Jos\u00e9 Estar\u00e1n Tolosa – link<\/a><\/p>\n

BANCO DE DATOS HESPERIA DE LENGUAS PALEOHISPANICAS \u2013 II NUMISMATICA PALEOHISPANICA – Mar\u00eda Jos\u00e9 Estar\u00e1n Tolosa, Francisco Beltr\u00e1n Lloris – link<\/a><\/p>\n

BENTIAN. AN\u00c1LISIS HISTORIOGR\u00c1FICO DE UNA CECA VASCONA \u2013 Jos\u00e9 M. Torregrosa Yago – link<\/a><\/p>\n\n\n\n\n